मनसुन अनिश्चित: ३०–४० प्रतिशत मात्रै रोपाइँ हुने अनुमान

२३ वैशाख, काठमाडौं । नेपालमा यस वर्षको मनसुन अवधिमा औसतभन्दा कम वर्षा हुने र तापक्रम सामान्यभन्दा बढी रहने प्रारम्भिक प्रक्षेपण सार्वजनिक भएको छ। दक्षिण एसियाली जलवायु दृष्टिकोण मञ्च (South Asian Climate Outlook Forum) को प्रतिवेदनले क्षेत्रीय रूपमा वर्षा असमान हुने देखाउँदै नेपालको ठूलो भूभागमा कम वर्षा हुने संकेत गरेको हो।

नेपालमा जुनदेखि सेप्टेम्बरसम्म फैलिने मनसुन अवधिमा वार्षिक वर्षाको करिब ८० प्रतिशत पानी पर्ने भएकाले यसले कृषि, ऊर्जा र जनजीवनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने गर्दछ। यस वर्ष मनसुन कमजोर रहने अनुमानले विशेषगरी खेतीपातीमा चिन्ता थपिएको छ।

मौसमविद्हरूका अनुसार El Niño को प्रभाव र Indian Ocean Dipole को तटस्थ अवस्थाले मनसुन कमजोर हुने देखिएको हो। एल निनोका कारण प्रशान्त महासागरको तापक्रम बढ्दा दक्षिण एसियाली मनसुन प्रणाली कमजोर बन्ने गर्छ। यद्यपि अहिले यो अवस्था क्रमशः तटस्थतिर उन्मुख भए पनि यसको प्रभाव अझै बाँकी रहन सक्छ।

त्यसैगरी हिन्द महासागरको तापक्रमीय अवस्था (आईओडी) पनि तटस्थ रहँदा जलवाष्पयुक्त हावाको आपूर्ति घट्ने सम्भावना रहेको छ। यसले गर्दा विशेषगरी जुन–जुलाई महिनामा बादल विकास प्रक्रिया सुस्त भई वर्षा कम हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।

विज्ञहरूका अनुसार मनसुनको सुरुवाती चरण—जेठ १५ देखि साउन १५—सुख्खा रहने सम्भावना उच्च छ। यस अवधिमा धान रोपाइँ प्रभावित भई कुल रोपाइँ ३० देखि ४० प्रतिशतमा सीमित हुन सक्ने आकलन गरिएको छ। यद्यपि देशका केही पूर्वी भूभागमा भने सामान्य वा सोभन्दा बढी वर्षा हुन सक्ने देखिएको छ।

मनसुनको अनिश्चितताले जलविद्युत क्षेत्रमा पनि प्रभाव पार्न सक्छ। नेपालका अधिकांश आयोजना नदीको बहावमा आधारित (रन अफ रिभर) भएकाले वर्षा घट्दा विद्युत उत्पादनमा कमी आउने र हिउँदमा ऊर्जा अभावको जोखिम बढ्न सक्ने देखिन्छ।

यससँगै तापक्रम वृद्धि हुँदा जनस्वास्थ्यमा पनि असर पर्ने सम्भावना छ। विशेषगरी तराई क्षेत्रमा अत्यधिक गर्मी, पानीको अभाव र कृषि उत्पादनमा गिरावटले दैनिक जनजीवन प्रभावित हुन सक्छ।

यद्यपि Department of Hydrology and Meteorology ले मनसुनलाई प्रभाव पार्ने अन्य विभिन्न कारकहरू समेत रहेकाले अहिले नै ठोस निष्कर्षमा पुग्न नहुने जनाएको छ। विभागले मनसुनको अवस्थाबारे नियमित अद्यावधिक गर्दै जाने र सरोकारवालालाई जानकारी गराउने तयारी गरेको छ।

पछिल्ला वर्षहरूमा जलवायु परिवर्तनका कारण मौसममा असामान्य उतारचढाव देखिँदै आएको सन्दर्भमा विज्ञहरूले वैकल्पिक बाली छनोट, पानीको भण्डारण, सिँचाइ व्यवस्थापन र तापक्रम अनुकूलनका उपायहरू अपनाउनुपर्नेमा जोड दिएका छन्। कमजोर मनसुनको सम्भावित प्रभावलाई न्यूनिकरण गर्न समयमै तयारी आवश्यक देखिएको छ।