नेपाल संवत् : संघर्षले जोगाएको राष्ट्रिय पहिचान

काठमाडौं । नेपालको मौलिक राष्ट्रिय संवत् नेपाल संवत् केवल समय गणनाको आधार मात्र होइन, सामाजिक न्याय, परोपकार, सांस्कृतिक पहिचान र ऐतिहासिक संघर्षको गौरवशाली प्रतीक पनि हो। यसको सुरुवात काठमाडौंका समाजसेवी तथा व्यापारी शंखधर साख्वाःको योगदानसँग जोडिएको छ।

इतिहासअनुसार, शंखधर साख्वाःले आफ्नो निजी सम्पत्ति खर्चेर नेपाल मण्डलका गरिब तथा ऋणमा डुबेका जनताको ऋण चुक्ता गरी उनीहरूलाई मुक्त गराएका थिए। यही ऐतिहासिक योगदानको सम्मानस्वरूप भक्तपुरका राजा राघवदेवको पालामा वि.सं. ९३६ अर्थात् सन् ८७९ अक्टोबर २० देखि नेपाल संवत् सुरु भएको मानिन्छ।

नेपाल संवत् लामो समयसम्म नेपालको सरकारी कामकाजमा समेत प्रयोग भएको थियो। तर राणा प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरको शासनकालमा विक्रम संवत्लाई प्राथमिकता दिइएपछि यसको औपचारिक प्रयोग क्रमशः कमजोर बन्दै गयो। राणा शासनका क्रममा नेपाली भाषा, नेपाल भाषा, संस्कृति र मौलिक पहिचानमाथि भएको दमनले नेपाल संवत्को अस्तित्वसमेत संकटमा परेको थियो।

आफ्नो भाषा, संस्कृति र पहिचानको संरक्षणका लागि नेवाः समुदायले निरन्तर संघर्ष गरिरह्यो। यही आन्दोलनका क्रममा महाकवि सिद्धिदास महाजू र कवि चित्तधर ‘हृदय’ लगायतका साहित्यकारले जेलजीवनसमेत भोग्नुपरेको इतिहास छ। चित्तधर ‘हृदय’ले त जेलमै प्राण त्याग गर्नुपरेको थियो।

राणा शासनको अन्त्य र प्रजातन्त्रको स्थापनापछि पनि नेपाल संवत्लाई राष्ट्रिय मान्यता दिलाउने अभियान रोकिएन। दशकौँको संघर्ष र सांस्कृतिक आन्दोलनपछि तत्कालीन प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ नेतृत्वको सरकारले २०६५ सालमा नेपाल संवत्लाई राष्ट्रिय संवत्का रूपमा मान्यता प्रदान गर्‍यो।

आज नेपाल संवत् शंखधर साख्वाःको परोपकारी भावना, सामाजिक समानताको सन्देश र नेपाली मौलिक पहिचानको जीवन्त प्रतीक बनेको छ। यसले इतिहासको स्मरण मात्र गराउँदैन, राष्ट्रिय संस्कृति र सम्पदाको संरक्षण गर्नुपर्ने दायित्वसमेत सम्झाउँछ।