तीज बदलिएको होइन, तीज मनाउने हाम्रो चेतना बदलियो

– क्षितिज विक्रम खनाल

नेपाली समाजमा हरितालिका तीज एउटा धार्मिक पर्व मात्र होइन, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सामाजिक स्मृति, सांस्कृतिक पहिचान र नारी चेतनाको जीवन्त अभिव्यक्ति हो। तीज आउँदा रातो पहिरन, दर, पूजा, व्रत, गीत–संगीत, नाचगान, माइतीको सम्झना र आफन्तसँगको भेटघाटले नेपाली समाजमा छुट्टै उत्साह ल्याउँछ। तर तीजको वास्तविक सौन्दर्य यिनै बाहिरी रमझममा मात्र सीमित छैन।

तीज महिलाले आफ्ना सुख–दुःख व्यक्त गर्ने, मनका कुरा साट्ने, सम्बन्धलाई नवीकरण गर्ने र आफ्नो अस्तित्व तथा आत्मबललाई अनुभूति गर्ने अवसर पनि हो। त्यसैले तीजलाई केवल ‘मनोरञ्जनको पर्व’ वा ‘धार्मिक अनुष्ठान’का रूपमा बुझ्नु यसको व्यापक अर्थलाई साँघुरो बनाउनु हो।

पार्वतीको तपस्या र आजको नारी चेतना

हरितालिका तीजको पौराणिक कथा देवी पार्वतीको दृढ संकल्प, तपस्या र आफ्नो जीवनसम्बन्धी निर्णयप्रतिको अटलतासँग जोडिएको छ। पौराणिक मान्यताअनुसार सतीदेवीले देहत्याग गरेपछि पार्वतीका रूपमा पुनर्जन्म लिइन्। बाल्यकालदेखि नै उनको मन भगवान् शिवप्रति समर्पित थियो। आफ्नो इच्छा विपरीत विवाह गराउने प्रयास भएपछि उनले आफ्नो निर्णयबाट पछि हटिनन्। शिवलाई जीवनसाथीका रूपमा प्राप्त गर्ने संकल्पसहित उनले कठोर तपस्या गरिन्।

यही प्रसंगमा ‘हरितालिका’ नाम जोडिएको मानिन्छ।

यो कथा आजको सन्दर्भमा केवल पति प्राप्तिका लागि गरिएको तपस्याका रूपमा मात्र व्याख्या गरिरहनुपर्ने छैन। यसभित्र आफ्नो निर्णयप्रति दृढ रहने, कठिन परिस्थितिमा पनि लक्ष्यबाट विचलित नहुने र आफ्नो जीवनका विषयमा आफ्नै इच्छा तथा चेतनाको सम्मान गर्ने नारी आत्मबलको सन्देश पनि देख्न सकिन्छ।

समय बदलिएको छ। समाज बदलिएको छ। महिलाको भूमिका र प्राथमिकता पनि बदलिएका छन्। त्यसैले पार्वतीको तपस्यालाई आजको चेतनासँग जोडेर हेर्नुपर्छ।

प्रेममा समर्पण आवश्यक छ, तर समर्पणको अर्थ आफ्नो अस्तित्व गुमाउनु होइन। परिवार महत्वपूर्ण छ, तर आत्मसम्मान पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। सम्बन्ध आवश्यक छन्, तर सम्बन्धभित्र व्यक्तिको स्वतन्त्र चेतना र निर्णयको सम्मान अझ आवश्यक छ।

यही सन्तुलनले तीजको आध्यात्मिक सन्देशलाई आधुनिक जीवनसँग जोड्न सक्छ।

तीज कि देखासिकीको उत्सव?

तर पछिल्ला वर्षहरूमा तीज मनाउने शैलीमा आएको परिवर्तनले एउटा गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ– हामी तीज मनाइरहेका छौँ कि तीजको नाममा आफ्नो आर्थिक हैसियत प्रदर्शन गरिरहेका छौँ?

तीजका नाममा बढ्दो खर्च, महँगा पहिरन, गहना, होटल–रेस्टुरेन्टका भोज, अनावश्यक प्रतिस्पर्धा र सामाजिक सञ्जालमा जीवनशैली प्रदर्शन गर्ने प्रवृत्ति तीव्र हुँदै गएको छ। अरूले महँगो कार्यक्रम गरेपछि आफूले पनि त्यस्तै गर्नुपर्ने, अरूभन्दा राम्रो देखिनुपर्ने र सामाजिक सञ्जालमा आफ्नो ‘उत्सव’ प्रमाणित गर्नुपर्ने मानसिकता विस्तारै सामाजिक दबाब बन्दैछ।

आधुनिकता आफैँमा गलत होइन। नयाँ पहिरन लगाउनु, साथीभाइसँग भेट्नु, रमाइलो गर्नु, प्रविधिको प्रयोग गर्नु वा आफ्नै तरिकाले खुसी मनाउनु स्वाभाविक हो। समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब आफ्नो वास्तविक क्षमता बिर्सेर अरूको देखासिकीमा खर्च गर्न थालिन्छ।

आधुनिक बन्नु भनेको भड्किलो बन्नु होइन; चेतनशील बन्नु हो।
सम्पन्न हुनु भनेको प्रदर्शन गर्नु होइन; सन्तुलित जीवन जिउन सक्नु हो।

एउटा परिवारले पर्व मनाउन ऋण लिनुपर्छ भने त्यो उत्सव होइन, सामाजिक दबाब हो। एउटा परिवारले लाखौँ खर्च गरेर तीज मनाउँदा अर्को परिवारले सामान्य रूपमा पर्व मनाउनसमेत कठिनाइ भोगिरहेको छ भने त्यस्तो प्रदर्शनले उत्सवभन्दा असमानताको अनुभूति बढाउन सक्छ।

हाम्रो संस्कृति त धनी–गरिब, सम्पन्न–विपन्न, गाउँ–सहर सबैलाई एउटै उत्सवमा जोड्ने संस्कृति हो। त्यसैले प्रश्न ‘कसले कति खर्च गर्‍यो?’ होइन, ‘कसले कति आत्मीयता बाँड्यो?’ भन्ने हुनुपर्छ।

तीजका गीत : मनोरञ्जन होइन, इतिहासका आवाज

तीजका गीत नेपाली महिलाको मौखिक इतिहासका महत्वपूर्ण दस्तावेज हुन्। विगतमा महिलाले भोगेका पीडा, माइतीको सम्झना, घरपरिवारका अनुभव, सामाजिक असमानता, आशा, प्रेम र आकांक्षा तीजका भाकामा अभिव्यक्त हुन्थे।

गीतमार्फत उनीहरूले भन्न नसकेका कुरा पनि समाजसामु राख्थे। त्यसैले तीजका गीत मनोरञ्जनका साधन मात्र थिएनन्; ती महिलाका भावना र सामाजिक यथार्थका आवाज थिए।

आज गीतको स्वरूप बदलिनु स्वाभाविक छ। आधुनिक संगीत, प्रविधि र मनोरञ्जनको प्रभाव आउनु समयको माग हो। तर मनोरञ्जनको नाममा अश्लीलता, चरित्रमाथि टिप्पणी, अपमानजनक प्रस्तुति वा सामाजिक विकृतिलाई सामान्य बनाउने प्रवृत्तिलाई संस्कृति भन्न सकिँदैन।

आजका तीज गीतमा विगतका पीडा मात्र होइन, महिलाका शिक्षा, आत्मनिर्भरता, उद्यमशीलता, नेतृत्व, अधिकार, उपलब्धि र भविष्यका सपना पनि गुञ्जिनुपर्छ।

त्यसपछि मात्र तीजको गीत परम्पराको निरन्तरता मात्र नभई चेतनाको नयाँ आवाज बन्न सक्छ।

व्रत : शरीरलाई कष्ट कि मनलाई अनुशासन?

तीजको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष व्रत हो। व्रतलाई केवल खाना वा पानी त्याग्ने अभ्यासमा सीमित गर्नु यसको आध्यात्मिक अर्थलाई साँघुरो बनाउनु हो।

व्रत आत्मसंयम, अनुशासन र आत्मचिन्तनको अभ्यास पनि हुन सक्छ। केही समय आफ्ना इच्छा, इन्द्रिय र बाहिरी व्यस्ततालाई नियन्त्रण गर्दै आफूभित्र फर्किनु यसको सकारात्मक पक्ष हो।

तर धर्मको उद्देश्य शरीरलाई अनावश्यक कष्ट दिनु होइन, जीवनलाई अनुशासित र सन्तुलित बनाउनु हो। सबै व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था समान हुँदैन। त्यसैले निर्जला व्रत सबैका लागि अनिवार्य वा स्वास्थ्यका दृष्टिले उपयुक्त हुन्छ भन्ने सोच उचित हुँदैन।

श्रद्धा आवश्यक छ, तर श्रद्धासँग विवेक पनि आवश्यक छ।

ऋषिपञ्चमी : कर्मकाण्डभन्दा ज्ञानको सम्मान

तीजपछि आउने ऋषिपञ्चमी हाम्रो ज्ञान परम्परा र ऋषिमुनिप्रतिको कृतज्ञतासँग जोडिएको पर्व हो। कश्यप, अत्रि, भारद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि र वसिष्ठ सप्तऋषिका रूपमा स्मरण गरिन्छन्।

ऋषिपञ्चमीलाई केवल पूजा र कर्मकाण्ड पूरा गर्ने दिनका रूपमा मात्र होइन, ज्ञानका पुर्खाप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने अवसरका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

मानव सभ्यताको विकासमा ज्ञान, दर्शन, संस्कार र जीवनपद्धतिको क्षेत्रमा योगदान गर्ने अग्रजहरूको स्मरण आफैँमा महत्वपूर्ण संस्कार हो। तर ऋषिको सम्मान केवल नाम स्मरणमा होइन, ज्ञानप्रति सम्मान गर्ने व्यवहारमा देखिनुपर्छ।

पुस्तक पढ्नु, अनुसन्धान गर्नु, प्रश्न गर्न सिक्नु, सत्यको खोजी गर्नु र नयाँ ज्ञान सिर्जना गर्नु नै ऋषिपरम्पराको वास्तविक सम्मान हुन सक्छ।

रजस्वला : परम्परालाई होइन, विभेदलाई प्रश्न गरौँ

ऋषिपञ्चमीसँग जोडिएको रजस्वलाको विषय भने आजको चेतनाले अझ संवेदनशील र विवेकपूर्ण ढङ्गले हेर्नुपर्ने विषय हो।

रजस्वला महिलाको प्राकृतिक जैविक प्रक्रिया हो। यसलाई अशुद्धता, अपराध वा पापका रूपमा व्याख्या गरेर महिलामाथि विभेद, अपमान वा हीनभावना सिर्जना गर्नु उचित हुँदैन।

परम्पराको सम्मान गर्नुको अर्थ परम्पराभित्र विकसित भएका सबै अभ्यासलाई प्रश्न नै नगरी स्वीकार गर्नु होइन। समाज परिवर्तनसँगै परम्पराका व्याख्या पनि परिवर्तन हुँदै जान्छन्।

त्यसैले हाम्रो जिम्मेवारी परम्परालाई अपमान गर्नु होइन; परम्पराभित्र रहेका मानवीय मूल्य जोगाउँदै विभेदकारी अभ्यासलाई सुधार्नु हो।

संस्कृति स्थिर होइन, बगिरहने नदी हो

संस्कृति कुनै संग्रहालयमा राखिएको पुरानो वस्तु होइन। यो समाजसँगै बाँच्ने र बदलिने प्रक्रिया हो।

हिजो आवश्यक ठानिएको कुनै अभ्यास आज आवश्यक नहुन सक्छ। आज स्वीकार गरिएको कुनै अभ्यास भविष्यमा अर्को स्वरूपमा विकसित हुन सक्छ। यसलाई परम्पराको विरोध भनेर बुझ्नु हुँदैन।

नदी बगिरहँदा नदी नै रहन्छ, तर त्यसको पानी प्रत्येक क्षण नयाँ हुन्छ। संस्कृति पनि त्यस्तै हो।

मूल पहिचान जोगाउँदै अभिव्यक्तिको स्वरूप परिवर्तन हुनु नै संस्कृतिको जीवन्तता हो।

त्यसैले संस्कृति जोगाउनु भनेको पुराना सबै कुरा जस्ताको तस्तै दोहोर्‍याउनु होइन। यसको आत्मा पहिचान गरेर समयअनुकूल बनाउनु हो।

‘अरूले के भन्लान्?’ भन्दा ‘हाम्रो क्षमता के हो?’

तीज मात्र होइन, विवाह, जन्मदिन, पास्नी, अन्य चाडपर्व र सामाजिक समारोहमा पनि उपभोक्तावाद तथा देखासिकीको प्रभाव बढ्दै गएको छ। ऋण लिएर भए पनि खर्च गर्नुपर्ने, अरूभन्दा राम्रो देखिनुपर्ने र सामाजिक सञ्जालमा आफ्नो हैसियत प्रदर्शन गर्नुपर्ने प्रवृत्तिले धेरै परिवारलाई आर्थिक तथा मानसिक दबाबमा पारिरहेको छ।

हाम्रो समाजमा अझै पनि एउटा प्रश्न शक्तिशाली छ– ‘अरूले के भन्लान्?’

अब यो प्रश्न बदलिनुपर्छ।

‘अरूले के भन्लान्?’ भन्दा पहिले ‘हाम्रो क्षमता के हो?’, ‘हाम्रो प्राथमिकता के हो?’ र ‘यसले हाम्रो परिवारलाई कति खुसी दिन्छ?’ भनेर सोच्न आवश्यक छ।

पर्व मनाउन ऋण लिनुपर्ने अवस्था आयो भने उत्सवको अर्थ पुनर्विचार गर्नैपर्छ।

एउटा परिवारले आफ्नो क्षमताभित्र रहेर सन्तोषपूर्वक पर्व मनाउनु, वृद्ध आमाबुबालाई सम्मान गर्नु, बालबालिकालाई संस्कार सिकाउनु, छिमेकीसँग खुसी बाँड्नु र दुःखी तथा विपन्नलाई सहयोग गर्नु कुनै भड्किलो उत्सवभन्दा ठूलो सांस्कृतिक उपलब्धि हो।

महिलाको सम्मान एक दिनको रातो पहिरनमा होइन

आजको तीज महिलालाई केवल सजिने, नाच्ने र रमाउने अवसरमा सीमित हुनु हुँदैन। यो आत्मनिर्भरता, शिक्षा, स्वास्थ्य, उद्यमशीलता, नेतृत्व, आत्मसम्मान र अधिकारबारे सोच्ने अवसर पनि बन्नुपर्छ।

पुरुषहरूले पनि तीजलाई ‘महिलाको मात्र पर्व’ भनेर अलग राख्नुको सट्टा परिवार र समाजसँग जोडिएको साझा सांस्कृतिक अवसरका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

महिलालाई तीजको दिन रातो पहिरनमा देखेर शुभकामना दिनु मात्र सम्मान होइन।

दैनिक जीवनमा समान व्यवहार गर्नु, निर्णय प्रक्रियामा सहभागी गराउनु, अवसर दिनु, उनको श्रमको मूल्य बुझ्नु र उनको आत्मसम्मानको रक्षा गर्नु नै वास्तविक सम्मान हो।

अब पर्व होइन, पर्वप्रतिको हाम्रो चेतना बदलौँ

हामीले पर्व परिवर्तन गर्नुपर्दैन। परिवर्तन गर्नुपर्ने कुरा पर्व मनाउने हाम्रो चेतना हो।

राम्रो परम्परा जोगाऔँ। समयसँग नमिल्ने अभ्यास सुधारौँ। आधुनिकताको उपयोग गरौँ, तर मौलिकता नहराऔँ। अरूबाट सिकौँ, तर अन्ध देखासिकी नगरौँ।

खर्च गरौँ, तर क्षमताभन्दा माथि गएर होइन। उत्सव मनाऔँ, तर अरूलाई देखाउनका लागि होइन; आफ्ना मानिससँग खुसी बाँड्नका लागि।

तीजले हामीलाई पार्वतीको आत्मबल, धैर्य, संकल्प र आफ्नो निर्णयप्रतिको सम्मान सम्झाओस्। तीजका गीतले महिलाको आवाजलाई अझ सशक्त बनाऊन्। हाम्रो उत्सवले प्रदर्शन र प्रतिस्पर्धाभन्दा आत्मीयता, सादगी र सामाजिक सद्भावलाई प्राथमिकता देओस्।

ऋषिपञ्चमीले ज्ञानका पुर्खाप्रति कृतज्ञ हुन, अध्ययन र अनुसन्धानप्रति सम्मान गर्न र श्रद्धासँगै विवेकको प्रयोग गर्न प्रेरणा देओस्।

अन्ततः संस्कृतिको रक्षा अतीतलाई जस्ताको तस्तै दोहोर्‍याएर होइन, त्यसको मूल मर्मलाई भविष्यसम्म सुरक्षित पुर्‍याएर हुन्छ।

त्यसैले आजको आवश्यकता स्पष्ट छ—

परम्परा रहोस्, तर विवेकसहित।
श्रद्धा रहोस्, तर प्रश्न गर्ने साहससहित।
आधुनिकता आओस्, तर मौलिकताको सम्मानसहित।
उत्सव रहोस्, तर देखासिकी र विकृतिबाट मुक्त भएर।

हामीले पर्वलाई होइन, पर्व मनाउने आफ्नो चेतनालाई बदल्नुपर्छ।

किनकि संस्कृति त्यतिबेला मात्र जीवन्त रहन्छ, जब उसले समयसँग संवाद गर्न सक्छ।

यही चेतना आजको तीज र ऋषिपञ्चमीको सबैभन्दा ठूलो सन्देश बन्न सकोस्।

हरितालिका तीज तथा ऋषिपञ्चमीको सम्पूर्ण नेपाली दिदीबहिनी तथा दाजुभाइमा हार्दिक मंगलमय शुभकामना।