सेतो दूधभित्र कालो धन्दा : उपभोक्ताको स्वास्थ्यसँग खेलवाड

बिहान उठ्नेबित्तिकै बालबालिकादेखि ज्येष्ठ नागरिकसम्मको गिलासमा पुग्ने दूध हाम्रो भान्साको नियमित खाद्य पदार्थ हो। बिरामीका लागि त दूधलाई अझ पौष्टिक र प्राथमिकताका साथ खुवाइन्छ। तर त्यही दूधमा अखाद्य पदार्थ मिसाइएको छ भने प्रश्न केवल स्वाद वा गुणस्तरको रहँदैन—यो सिधै मानव स्वास्थ्य र जीवनसँग जोडिएको गम्भीर विषय बन्छ।

दूधमा पानी मिसाउनु मात्र समस्या होइन। कतिपय अवस्थामा दूधको मात्रा बढाउन पानी, बाक्लोपन र स्वरूप कायम राख्न स्टार्च वा पीठोजस्ता पदार्थ, अम्लीयता घटाउन वा दूध बिग्रन नदिन अनुचित रसायन तथा अन्य गैरअनुमोदित पदार्थ प्रयोग गर्ने जोखिम हुन्छ। डिटर्जेन्टजस्ता पदार्थ दूधमा मिसावटका रूपमा भेटिन सक्ने अवस्थाबारे पनि खाद्य सुरक्षाका क्षेत्रमा गम्भीर चिन्ता व्यक्त हुँदै आएको छ। यस्ता पदार्थ खाद्य प्रयोजनका लागि होइनन्। तिनलाई दूधमा प्रयोग गर्नु भनेको उपभोक्तालाई ठगी गर्नु मात्र होइन, स्वास्थ्यमा खेलवाड गर्नु हो।

विशेषतः दूधमा मिसावट हुनुको अर्थ त्यसबाट बन्ने दुग्धजन्य पदार्थ पनि जोखिममुक्त छन् भन्ने हुँदैन। दूधकै गुणस्तरमा प्रश्न उठेपछि त्यसबाट बन्ने दही, घ्यू, पनिर, छुर्पी, आइसक्रिमलगायतका उत्पादनको खाद्य सुरक्षा पनि स्वाभाविक रूपमा शंकाको घेरामा आउँछ। अर्थात् एउटा गिलास दूधमा भएको बेइमानीको असर उपभोक्ताको भान्सामा पुग्ने अनेकौँ दुग्धजन्य पदार्थसम्म फैलिन सक्छ।

काभ्रेपलाञ्चोकमा पनि दूधमा अखाद्य पदार्थ तथा गुणस्तरसम्बन्धी समस्या देखिएको खाद्य नियन्त्रण कार्यालय काभ्रेपलाञ्चोककी प्रमुख मनीषा चापागाईं बताउनुहुन्छ। उहाँका अनुसार जिल्लाका केही दुग्ध संकलन केन्द्रविरुद्ध कानुनी कारबाहीका लागि मुद्दा दर्ता गरी कारबाहीसमेत अघि बढाइएको छ। अनुगमन र कारबाहीपछि सुधारको क्रम देखिए पनि समस्या पूर्ण रूपमा अन्त्य भइसकेको छैन।

“दूधमा अखाद्य पदार्थ मिसिनु भनेको त्यसबाट बन्ने दुग्धजन्य पदार्थसमेत अखाद्य हुने जोखिम हो,” चापागाईंको भनाइ छ। यो भनाइले हाम्रो बजार प्रणालीमाथि एउटा असहज प्रश्न खडा गर्छ—उपभोक्ताले पैसा तिरेर खाद्य पदार्थ किनिरहेका छन् कि जोखिम किनिरहेका छन् ?

अझ गम्भीर कुरा के छ भने बिरामीलाई स्वस्थ बनाउन, कमजोर शरीरलाई पोषण दिन र बालबालिकाको विकासका लागि दिइने दूध नै असुरक्षित भयो भने त्यसको असर सामान्य उपभोक्ताभन्दा संवेदनशील समूहमा अझ गम्भीर पर्न सक्छ। रोगसँग लडिरहेको शरीरलाई पोषण दिनुपर्ने बेला अखाद्य पदार्थ मिसिएको दूध पुग्नु स्वास्थ्य सुधार्ने होइन, समस्या थप्ने कारण बन्न सक्छ।

यहाँ उत्पादक र व्यवसायीको जिम्मेवारी पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। नाफा कमाउने अधिकार सबैलाई छ, तर उपभोक्ताको स्वास्थ्य बेचेर नाफा कमाउने अधिकार कसैलाई छैन। खाद्य पदार्थमा मिसावट सामान्य व्यापारिक अनियमितता होइन; यसको प्रत्यक्ष असर मानव स्वास्थ्यमा पर्न सक्छ।

यस विषयमा कानुन पनि मौन छैन। खाद्य स्वच्छता तथा गुणस्तर ऐन, २०८१ ले खाद्य पदार्थको स्वच्छता र गुणस्तर कायम गर्ने, अस्वस्थकर वा गुणस्तरहीन खाद्य पदार्थको उत्पादन तथा बिक्रीवितरण नियन्त्रण गर्ने र उल्लङ्घन गर्नेलाई कारबाही गर्ने व्यवस्था गरेको छ। दोषको प्रकृति र कसुरअनुसार जरिवाना, कैद तथा अन्य कानुनी कारबाही हुन सक्छ। त्यसैले ‘थोरै मिसावट त सामान्य हो’ भन्ने मानसिकता व्यवसायीले त्याग्नैपर्छ।

तर प्रश्न व्यवसायीमाथि मात्र तेर्स्याएर पुग्दैन। अनुगमन गर्ने निकाय पनि नियमित, वैज्ञानिक र परिणाममुखी हुनुपर्छ। बजारमा पुगेर नमुना उठाउने, परीक्षण गर्ने, दोषी भेटिए कारबाही गर्ने र कारबाहीको निरन्तर अनुगमन गर्ने प्रणाली बलियो भए मात्र उपभोक्ताको विश्वास फर्किन्छ।

खाद्य नियन्त्रण कार्यालय काभ्रेपलाञ्चोकले दूधमा मात्र नभई बजारमा वितरण भइरहेको पानीको शुद्धतामाथिसमेत प्रश्न उठाउँदै आएको छ। प्रमुख चापागाईंका अनुसार पानी उद्योगबाट वितरण हुने पानीमा समेत शुद्धताको समस्या देखिने गरेको छ। उपभोक्ताको हितका लागि अनुगमन र सुधारको प्रयास निरन्तर भइरहेको उहाँको भनाइ छ।

यहीँबाट अर्को कठोर प्रश्न जन्मिन्छ—खाने दूध शुद्ध छैन, पिउने पानी शुद्ध छैन भने स्वस्थ समाज कसरी निर्माण हुन्छ ? दूधमा मिसावट रोक्नु सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन। किसान, दुग्ध संकलन केन्द्र, डेरी उद्योग, वितरक, खुद्रा व्यवसायी र अन्ततः उपभोक्ता सबै सचेत हुनुपर्छ। दूध उत्पादनदेखि उपभोक्ताको गिलाससम्मको हरेक चरण पारदर्शी र परीक्षणयोग्य हुनुपर्छ।

अब आवश्यकता केवल ‘अनुगमन भयो’ भन्ने समाचारको होइन। मिसावट भेटियो भने कारबाही भयो कि भएन ? कारबाहीपछि फेरि त्यही गल्ती दोहोरियो कि भएन ? दोषीलाई सजाय भयो कि मिलेमतोमा विषय सेलायो ? यी प्रश्नको जवाफ सार्वजनिक हुनुपर्छ।

दूध सेतो हुन्छ भन्दैमा त्यसमा सबै कुरा शुद्ध हुन्छ भन्ने छैन।
सेतो रंगभित्र लुकेको मिसावट देख्न प्रयोगशाला चाहिन्छ, तर त्यसविरुद्धको इमानदार अभियान चलाउन दृढ इच्छाशक्ति चाहिन्छ। उपभोक्ताको गिलासमा पुग्ने दूध दूध नै हुनुपर्छ—मुनाफाका लागि मिसाइएको अखाद्य पदार्थको मिश्रण होइन। किनकि दूधमा मिसावट केवल खाद्य अपराध होइन, मानव स्वास्थ्यविरुद्धको अपराध हो।