धुलिखेलको फोहोरले पाँचखालका खेत जोखिममा, झिकुखोलामा सिरिन्जदेखि सिसासम्म

काभ्रेपलाञ्चोक । धुलिखेल नगरपालिकाले संकलन गर्दै आएको फोहोरको उचित व्यवस्थापन नहुँदा त्यसको प्रत्यक्ष मार छिमेकी पाँचखाल नगरपालिकाका किसान, खेतबारी, खानेपानीका मुहान र झिकुखोलाले खेप्नुपरेको स्थानीयको गुनासो छ । धुलिखेल नगरपालिकाको क्षेत्रमा पर्ने अरनिको राजमार्गको करिब साढे ३० किलोमिटर क्षेत्र आसपासको सडक मापदण्डभित्रै भिरालो वन क्षेत्रमा फोहोर थुपारिँदै आएको र सामान्य वर्षामै उक्त फोहोर बगेर पाँचखालतर्फ आउने गरेको स्थानीयको आरोप छ ।

फोहोरलाई सुरक्षित राख्न आवश्यक संरचना तथा वैज्ञानिक व्यवस्थापनका उपाय अवलम्बन नगरिँदा वर्षाको पानीसँगै बगेर आउने फोहोरले सुनमति गंगा अर्थात् झिकुखोला, खोलाको आसपासका खेत तथा खानेपानीका मुहानसम्म प्रदूषणको जोखिम बढाएको स्थानीय जनप्रतिनिधिको भनाइ छ ।

पाँचखाल नगरपालिका–३ का वडा अध्यक्ष सुन्दर अधिकारीका अनुसार धुलिखेलतर्फबाट बगेर आएको फोहोर पाँचखाल–५ दोभाना पाटी आसपासका खेतबाट फैलिन सुरु हुन्छ । त्यसपछि पाँचखाल–२ र ३ को सीमाक्षेत्रमा रहेको टारकुलो बाँध हुँदै वडा नं. ३, ४, ६, ७, ११, १२ र १३ का खोलाकिनार तथा आसपासका खेतसम्म साथै कुलोको माध्यमबाट भित्रि खेतहरु समेत  पुग्ने गरेको उहाँको भनाइ छ ।

“खोलामा बाढी आएको समयमा फोहोरको मात्रा झनै बढ्छ । खेतमा प्लास्टिक, सिसा, सिरिन्ज, औषधिका बोतल तथा विषादीका खाली बोतलसम्म आइपुग्छन्,” अध्यक्ष अधिकारीले भन्नुभयो, “खोलाको छेउमा रहेका खानेपानीका मुहानमा समेत फोहोरको थुप्रो लाग्दा पानी प्रयोग गर्न समस्या भएको छ ।”

खेतमा फोहोर, किसानको हातमा जोखिम

पाँचखाल कृषि उत्पादनका लागि परिचित क्षेत्र हो । तर खेतीयोग्य जमिनमै जोखिमयुक्त फोहोर पुग्न थालेपछि कृषकको स्वास्थ्यसँगै कृषि उत्पादन र माटोको गुणस्तरमाथि समेत प्रश्न उठेको छ ।

खेतमा काम गर्ने क्रममा सामान्यतया किसानले हातले माटो, घाँस तथा झारपात समात्नुपर्ने हुन्छ । त्यही खेतमा प्रयोग भइसकेका सिरिन्ज, सुई, फुटेका सिसा वा औषधिका अवशेषयुक्त सामग्री मिसिएर आएमा किसानको हातखुट्टामा चोट लाग्ने, संक्रमणको जोखिम बढ्ने तथा अन्य स्वास्थ्य समस्या निम्तिन सक्ने स्थानीयको चिन्ता छ ।

विशेषगरी प्रयोग भइसकेका सिरिन्ज तथा सुई सामान्य घरेलु फोहोरजस्तो होइनन् । ती सामग्रीलाई सुरक्षित रूपमा संकलन, पृथकीकरण, ढुवानी र अन्तिम व्यवस्थापन गर्नुपर्ने हुन्छ । स्वास्थ्यजन्य फोहोरलाई जोखिमयुक्त र जोखिमरहित रूपमा छुट्याएर व्यवस्थापन गर्नुपर्ने कानुनी व्यवस्था नै रहेको छ । जनस्वास्थ्य सेवा ऐन, २०७५ ले स्वास्थ्यजन्य फोहोरको संकलन, प्रशोधन, विसर्जन तथा नियमनका लागि मापदण्ड बनाउनुपर्ने र त्यसको पालना प्रदेश तथा स्थानीय तहको कर्तव्य हुने व्यवस्था गरेको छ ।यसकारण खेतबारीमा सिरिन्ज र अन्य धारिला स्वास्थ्यजन्य सामग्री पुग्नु केवल सरसफाइको समस्या नभई जनस्वास्थ्य र कृषि सुरक्षासँग जोडिएको गम्भीर विषय हो ।

सिसाको टुक्रादेखि विषादीका बोतलसम्म

स्थानीयका अनुसार खोलाले बगाएर ल्याएको फोहोरमा सिसाका टुक्रा, प्रयोग भइसकेका सिरिन्ज, म्याद गुज्रिएका औषधिका बोतल तथा विषादीका बोतलसमेत भेटिने गरेका छन् ।

खेतमा काम गर्ने किसानका लागि सिसाका टुक्रा र सिरिन्ज तत्काल चोटपटकको जोखिम हुन् । अर्कोतर्फ औषधि तथा विषादीका अवशेषयुक्त सामग्री वातावरणमा मिसिँदा माटो, पानी र जीवजन्तुमा समेत प्रतिकूल प्रभाव पर्न सक्ने भएकाले यसको व्यवस्थापन सामान्य फोहोरसँगै गर्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ ।

फोहोरमैला व्यवस्थापन ऐन, २०६८ ले घरेलु फोहोरसँगै औद्योगिक, रासायनिक, स्वास्थ्य संस्थाजन्य तथा हानिकारक फोहोरलाई समेत फोहोरमैलाको दायरामा राखेको छ । ऐनको मूल उद्देश्य नै फोहोरलाई स्रोतमा न्यूनीकरण, पुनः प्रयोग, प्रशोधन वा व्यवस्थित विसर्जन गरी जनस्वास्थ्य तथा वातावरणमा पर्ने प्रतिकूल प्रभाव कम गर्नु हो ।

फोहोरमैला व्यवस्थापन नियमावली, २०७० ले अझ स्पष्ट रूपमा हानिकारक तथा रासायनिक फोहोरलाई छुट्टै पृथकीकरण र व्यवस्थापन गर्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ । यस्तो फोहोर व्यवस्थापन गर्ने दायित्व सम्बन्धित उत्पादकसँग रहने उल्लेख छ ।

झिकुखोला फोहोरको बोक्ने माध्यम बन्दै

धुलिखेल क्षेत्रमा थुपारिएको फोहोर वर्षाको पानीसँगै बगेर झिकुखोलामा पुग्ने हो भने यसको असर एउटा स्थानीय तहमा मात्र सीमित रहँदैन । खोलाको पानीसँगै फोहोर तलतिर फैलिँदा नदी प्रणाली, जलचर, खेतीयोग्य जमिन, पशुपक्षी र मानव बस्ती प्रभावित हुन सक्छन् ।

खोलाको किनारमा रहेका खेतमा फोहोर थुप्रिँदा किसानले खेती गर्नुअघि नै फोहोर हटाउनुपर्ने अवस्था आउने स्थानीयको भनाइ छ । बाढीपछि खेतमा प्लास्टिक तथा अन्य कुहिने–नकुहिने सामग्रीको तह जम्ने हुँदा कृषि उत्पादनको लागतसमेत बढ्ने गरेको उनीहरूको गुनासो छ ।

अझ गम्भीर विषय, खोलाको आसपास रहेका खानेपानीका मुहानमा फोहोर पुग्नु हो । पानीको स्रोतमा जोखिमयुक्त फोहोर मिसिँदा त्यसको प्रभाव तत्काल मात्र नभई दीर्घकालीन रूपमा समेत पर्न सक्ने भएकाले नियमित पानी परीक्षण र जोखिमको वैज्ञानिक मूल्याङ्कन आवश्यक देखिन्छ ।

कानुनले पनि फोहोर जथाभावी विसर्जन गर्न दिँदैन

फोहोर व्यवस्थापनका नाममा फोहोर थुपारेर त्यसलाई वर्षा र खोलाको बहावको जिम्मामा छाड्ने अभ्यासलाई कानुनी रूपमा सामान्य सरसफाइको विषय मात्र मान्न मिल्दैन ।

फोहोरमैला व्यवस्थापन ऐन, २०६८ ले फोहोरको व्यवस्थित तथा प्रभावकारी व्यवस्थापनमार्फत जनस्वास्थ्य र वातावरण संरक्षणलाई मूल उद्देश्य बनाएको छ ।त्यसैगरी फोहोरमैला व्यवस्थापन नियमावली, २०७० ले स्रोतमै फोहोर छुट्याउने, हानिकारक तथा रासायनिक फोहोरलाई अलग व्यवस्थापन गर्ने र उपयुक्त प्रविधि अपनाउने विषयमा स्पष्ट व्यवस्था गरेको छ ।

वातावरण संरक्षण ऐन, २०७६ ले स्वच्छ र स्वस्थ वातावरणमा बाँच्न पाउने नागरिकको अधिकारलाई संरक्षण गर्ने तथा वातावरणीय प्रदूषण वा ह्रासबाट भएको क्षतिका लागि प्रदूषकबाट क्षतिपूर्ति उपलब्ध गराउने उद्देश्यसमेत लिएको छ ।

त्यसैगरी वातावरणसम्बन्धी प्रचलित कानुनी व्यवस्थामा मापदण्डविपरीत फोहोर तथा प्रदूषण निष्कासन रोक्न, आवश्यक निर्देशन दिन र उल्लंघन भए कारबाही तथा सफाइका प्रक्रिया अघि बढाउन सकिने व्यवस्था छ ।

स्थानीय तहबीच समन्वय किन भएन ?

पाँचखालका कृषक र स्थानीयले लामो समयदेखि समस्या भोग्दै आए पनि समाधानका लागि अपेक्षित पहल नभएको गुनासो गरेका छन् । वडा अध्यक्ष अधिकारीका अनुसार पाँचखाल नगर कार्यपालिकाले समस्या समाधानका लागि निर्णय गरी धुलिखेल नगरपालिकालाई पत्राचारसमेत गरेको थियो ।

पाँचखालका जनप्रतिनिधिका अनुसार तत्कालीन नगर प्रमुख अशोक ब्याञ्जुको कार्यकालमा पटक–पटक पत्राचार गर्दा पनि समस्या समाधानतर्फ पर्याप्त ध्यान दिइएन । पछिल्लो समय निराजन जंगम निमित्त नगर प्रमुखको जिम्मेवारीमा रहँदा पनि व्यक्तिगत तथा पालिकास्तरबाट समस्या समाधानका विषयमा छलफल भएको भए पनि अपेक्षित परिणाम आउन नसकेको उनीहरूको भनाइ छ ।

स्थानीय तहको सीमा प्रशासनिक रूपमा फरक भए पनि खोला, वातावरण, जलस्रोत र फोहोरको प्रभाव भने सीमाले रोक्दैन । एउटा पालिकाले उत्पादन वा संकलन गरेको फोहोर अर्को पालिकाको खेत, खोला र पानीको मुहानमा पुगेपछि अन्तरपालिका वातावरणीय जिम्मेवारी को प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ ।

‘अब कानुनी बाटो रोज्न बाध्य हुन्छौँ’

वर्षौँदेखि समस्या दोहोरिएपछि पाँचखालका स्थानीय तथा कृषक आक्रोशित बनेका छन् । स्थानीय तहबीचको समन्वय र पत्राचारबाट समाधान नआए कानुनी बाटो रोज्नुपर्ने अवस्था आएको वडा अध्यक्ष अधिकारीको भनाइ छ ।

“हामी समस्या समाधान होस् भन्ने चाहन्छौँ । पटक–पटक पालिकास्तरबाट कुरा भयो, पत्राचार भयो । तर समस्या दोहोरिरहेकै छ,” अध्यक्ष अधिकारीले भन्नुभयो, “अब पनि सहज ढंगले समाधान भएन भने कानुनी माध्यम अपनाउन बाध्य हुने अवस्था आएको छ ।”

तत्काल निरीक्षण र वैज्ञानिक परीक्षण आवश्यक

स्थानीयको गुनासो सत्य हो वा होइन भन्ने विषयमा सम्बन्धित निकायले स्थलगत निरीक्षण गरी तथ्य सार्वजनिक गर्नुपर्ने देखिन्छ । धुलिखेलको फोहोर थुपारिएको स्थान, वर्षाको पानी बग्ने प्राकृतिक निकास, झिकुखोलाको पानी, पाँचखालका खेत तथा खानेपानीका मुहानको स्वतन्त्र वातावरणीय तथा स्वास्थ्य परीक्षण गरिनुपर्ने स्थानीयको माग छ ।

त्यसका लागि फोहोरको नमुना, खोलाको पानी, खानेपानीका मुहान र प्रभावित खेतको माटो परीक्षण गर्न सकिन्छ । सिरिन्ज तथा सिसाका टुक्रा भेटिएको क्षेत्र पहिचान गरी जोखिमयुक्त फोहोर कसरी त्यहाँ पुग्यो भन्ने स्रोतसमेत खोजिनुपर्छ ।

फोहोर व्यवस्थापन ऐन र वातावरणसम्बन्धी कानुनले प्रदूषण तथा फोहोर व्यवस्थापनलाई जिम्मेवारीसँग जोडेको अवस्थामा अब आरोप–प्रत्यारोपभन्दा पनि फोहोरको स्रोतदेखि अन्तिम व्यवस्थापनसम्मको स्पष्ट प्रणाली आवश्यक छ ।

धुलिखेलले फोहोर उत्पादन वा संकलन गर्छ भने त्यसको सुरक्षित व्यवस्थापनको जिम्मेवारीबाट पन्छिन मिल्दैन । पाँचखालले पनि आफ्ना नागरिक, कृषक, खानेपानीका मुहान र कृषि क्षेत्रको सुरक्षाका लागि आवश्यक कानुनी तथा प्रशासनिक पहल अघि बढाउनुपर्छ ।

धुलिखेल र पाँचखालबीचको सामान्य विवाद होइन । फोहोरको एउटा थुप्रोबाट सुरु भएको समस्या खेत, खोला, खानेपानी, कृषि उत्पादन, पशुचौपाया र मानव स्वास्थ्यसम्म पुगिसकेको छ भने त्यसलाई वातावरणीय जोखिमका रूपमा हेर्नैपर्छ ।

फोहोर थुपारेर वर्षाले बगाउने र बाढीले छिमेकी पालिकाको खेतमा पुर्‍याउने व्यवस्था फोहोर व्यवस्थापन होइन । त्यसले समस्या समाधान गर्दैन, समस्या अर्को पालिकामाथि सार्छ । अब सम्बन्धित स्थानीय तह, जिल्ला प्रशासन, वातावरणीय निकाय तथा सरोकारवाला संस्थाले संयुक्त रूपमा स्थलगत अनुगमन गरी दोषी पक्षको जिम्मेवारी निर्धारण, जोखिमयुक्त फोहोरको तत्काल व्यवस्थापन र दीर्घकालीन वैज्ञानिक फोहोर व्यवस्थापन प्रणाली लागू गर्न ढिलाइ गर्नु हुँदैन ।