मानवताको वास्तविक परीक्षा सुखमा होइन, संकटमा हुन्छ

भोटेकोशीमा आएको विनाशकारी बाढीले केवल नदीको बहाव बदलेको छैन, सयौँ परिवारको जीवनको दिशा नै बदलिदिएको छ । उर्लंदो भेलले घर, बस्ती, सडक, पुल, व्यवसाय र सम्पत्तिमाथि प्रहार गरेको छ । कतिपय परिवारको छानो खोसिएको छ, कतिपयको रोजगारी र सम्पत्ति गुमेको छ भने आफन्त गुमाएका परिवारको पीडा शब्दमा व्यक्त गर्नै कठिन छ । बाँचेकाहरूको आँखामा भविष्यको अनिश्चितता छ, गुमाएकाहरूको हृदयमा कहिल्यै निको नहुने घाउ ।

यो क्षति केवल इँटा, ढुंगा, सडक र पुलको क्षति मात्रै होइन । एउटा घर भत्किँदा त्यहाँका वर्षौँका सम्झना, संघर्ष, सपना र आशा पनि भत्किन्छन् । एउटा परिवारको सदस्य हराउँदा एउटा मानिस मात्र हराउँदैन, एउटा परिवारको संसार नै अधुरो हुन्छ । त्यसैले भोटेकोशीको विपत्तिलाई एउटा समाचार वा क्षतिको तथ्यांकमा सीमित गरेर हेर्न मिल्दैन । यो हाम्रो सामूहिक संवेदना र मानवताको परीक्षा हो ।

आज हामी सुरक्षित घरभित्र बसेर बाढीका भयावह दृश्य सामाजिक सञ्जालमा हेर्न सक्छौँ । केही क्षण स्तब्ध हुन्छौँ, दुःखी हुन्छौँ र फेरि आफ्नै दिनचर्यामा फर्किन्छौँ । तर भोटेकोशीका पीडितका लागि त्यो कुनै दृश्य होइन, जीवनको कठोर वास्तविकता हो । जसले घर गुमाएको छ, उसका लागि एउटा छानो संसार हो । जसले अन्न गुमाएको छ, उसका लागि एउटा छाक खाना ठूलो राहत हो । जसले आफन्त गुमाएको छ, उसका लागि एउटा भरोसाको हात अमूल्य हुन्छ । त्यसैले अहिले सहानुभूतिभन्दा बढी सहयोग आवश्यक छ ।

प्राकृतिक विपत्तिमा राज्यको पहिलो र प्रमुख दायित्व उद्धार, खोजतलास, उपचार, राहत, सुरक्षित स्थानान्तरण, पुनःस्थापना र पुनर्निर्माण हो । पीडितलाई आश्वासनभन्दा तत्काल राहत चाहिन्छ । भोकाएकालाई भाषण होइन, खाना चाहिन्छ । घाइतेलाई वक्तव्य होइन, उपचार चाहिन्छ । घरबारविहीनलाई सहानुभूति मात्र होइन, सुरक्षित बास चाहिन्छ । आफन्त हराएकालाई औपचारिकता होइन, राज्यको सम्पूर्ण शक्ति परिचालन भएको अनुभूति चाहिन्छ ।

यसका लागि संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच प्रभावकारी समन्वय अपरिहार्य छ । सुरक्षा निकायले उद्धार तथा खोजीलाई तीव्र बनाउनुपर्छ । स्थानीय तहले क्षतिको यथार्थ विवरण संकलन गरी वास्तविक पीडित पहिचान गर्नुपर्छ । स्वास्थ्य संस्थाले उपचारलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । प्रदेश र संघीय सरकारले आवश्यक स्रोत, जनशक्ति र प्रविधि तत्काल उपलब्ध गराउनुपर्छ ।

पीडितको परिचय कुनै दल, जात, क्षेत्र, वर्ग वा विचार होइन; ऊ पीडित नागरिक हो । राहत कसले दियो भन्नेभन्दा राहत वास्तविक पीडितसम्म पुग्यो कि पुगेन भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हो । पीडितका आँसु कुनै राजनीतिक प्रचारको सामग्री बन्नु हुँदैन । नागरिक, संघसंस्था, निजी क्षेत्र वा अन्य स्रोतबाट प्राप्त सहयोगको पारदर्शी अभिलेख राखिनुपर्छ र त्यसको आय–व्यय सार्वजनिक गरिनुपर्छ । राहतको नाममा भएको दुरुपयोग आर्थिक अनियमितता मात्र होइन, मानवीय संवेदनामाथिको गम्भीर अपराध हो ।

सहयोग ठूलो रकमले मात्र हुँदैन । कसैले खाद्यान्न दिन सक्छ, कसैले लत्ताकपडा, कसैले औषधि, कसैले श्रम । कसैले उद्धारमा स्वयंसेवा गर्न सक्छ भने कसैले सही सूचना प्रवाह गरेर सहयोग गर्न सक्छ । आफ्नो क्षमताअनुसार गरिएको सानो सहयोग पनि विपत्तिमा परेकाका लागि ठूलो आशा बन्न सक्छ । सामाजिक सञ्जालमा संवेदना व्यक्त गर्नु स्वाभाविक हो । तर संवेदनालाई व्यवहारमा बदल्न सकिएन भने त्यसको अर्थ अधुरो रहन्छ । अपुष्ट सूचना, सनसनीपूर्ण सामग्री वा पीडितका संवेदनशील तस्वीरको अनावश्यक प्रचारले संकट झन् जटिल बनाउन सक्छ । त्यसैले अहिले हरेक नागरिकले जिम्मेवार भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ ।

भोटेकोशीको बाढीले अर्को कठोर पाठ पनि सिकाएको छ—विपत्ति रोक्न नसकिए पनि क्षति कम गर्न सकिन्छ । जोखिमयुक्त बस्तीको पहिचान, प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली, सुरक्षित स्थानको व्यवस्था, उद्धार सामग्रीको तयारी, स्थानीय स्वयंसेवकको क्षमता विकास र आपत्कालीन योजनामा राज्यले दीर्घकालीन लगानी गर्नुपर्छ । नदी किनार तथा पहिरोको जोखिममा रहेका क्षेत्रमा अव्यवस्थित पूर्वाधार निर्माण रोक्नुपर्छ । विकासका नाममा प्रकृतिमाथि गरिने अन्धाधुन्ध हस्तक्षेपले भविष्यका विपत्तिलाई अझ भयावह बनाउन सक्छ ।

अब प्रश्न ‘कति क्षति भयो ?’ मा मात्र सीमित हुनु हुँदैन । हामीले सोध्नुपर्छ—किन यति ठूलो क्षति भयो ? हाम्रो तयारी कहाँ कमजोर थियो ? पूर्वसूचना पर्याप्त थियो कि थिएन ? उद्धार संयन्त्र प्रभावकारी थियो कि थिएन ? र भविष्यमा यस्तै विपत्ति आउँदा हामी अझ सुरक्षित बन्न सक्छौँ कि सक्दैनौँ ? यी प्रश्नको उत्तर खोज्नु नै भोटेकोशीका पीडितप्रति हाम्रो सच्चा सम्मान हुनेछ ।

भोटेकोशीले धेरै कुरा बगाएर लगेको छ । तर हाम्रो मानवता बगाएर लैजान दिनु हुँदैन । आज कसैको घरमा चुलो बलेको छैन भने हाम्रो घरको केही अन्न उसको भोक मेटाउन सक्छ । कसैको शरीर चिसोले काँपिरहेको छ भने हाम्रो घरमा थन्किएको एउटा न्यानो कपडा उसको रात सहज बनाउन सक्छ । कसैको परिवार शोकमा छ भने हाम्रो साथले उसको एक्लोपन केही कम गर्न सक्छ । मानवताको वास्तविक परीक्षा सुखमा होइन, संकटमा हुन्छ ।

त्यसैले राज्यले आफ्नो दायित्व पूरा गरोस् । समाजले आफ्नो संवेदना व्यवहारमा उतारोस्। नागरिकले आफ्नो कर्तव्य निर्वाह गरून् । निजी क्षेत्रले सामाजिक उत्तरदायित्वलाई कर्ममा परिणत गरोस् । सञ्चारमाध्यमले पीडितको आवाजलाई प्राथमिकता दिऊन् । हामी सबै मिलेर एउटा सन्देश दिन सकौँ—भोटेकोशीका पीडितहरू एक्ला छैनन् । आज भोटेकोशी रोइरहेको छ। अब त्यो आँसु पुछ्ने पालो हाम्रो हो । प्रकृतिले आफ्नो शक्ति देखाइसकेको छ । अब हामीले आफ्नो मानवता देखाउने बेला आएको छ ।